Λέξεις, δεσμώτες και απελευθερωτές της σκέψης
Ένα βιβλίο ιστορικών, φιλοσοφικών, θεολογικών και βιωματικών αποσταγμάτων, με διάθεση ποιητικής αφήγησης. Είναι μία άμεση προσπάθεια συνωμοτικής προσέγγισης επιλεγμένων συναρτήσεων των εμπειριών της ζωής, με σκοπό την αξιολόγηση συμπερασμάτων. Προσφέρονται στον αναγνώστη με τη μορφή μικρών διηγημάτων, χωρίς προσδιορισμό τίτλου, σε συνεργασία με την επιτομή της συμπύκνωσης.
Διαλέγονται με την δημιουργό τους μέσω της σωκράτειας μεθόδου αναζήτησης και ορισμού εννοιών. Θα μπορούσε να ονομαστεί και έρευνα φιλοσοφικής εκμαίευσης από τον έσω εαυτό, τη συμβολή της γνώσης. Οι δύο συν-διαλεγόμενοι εαυτοί, στο τέλος δίδουν τα χέρια σαν ισότιμοι συνομιλητές είτε συμφωνούν είτε διαφωνούν. Με τη διαδικασία του εσωτερικού διαλόγου επίσης ο αναγνώστης εξετάζει και κατανοεί την εγκυρότητα της θέσης-γνώσης του αφηγητή, χωρίς να αμφισβητεί το αποτέλεσμα, (σελ.7). Αν κάποιος συμπεριλάμβανε την ιδιότητα της συγγραφέως ως εκπαιδευτικού, θα μπορούσε να πει ότι είναι μία προσπάθεια μαθητείας χωρίς ίχνος διδακτισμού.
Τριάντα δύο μικροδιηγήματα (flash fiction) αφηγούνται μια ολοκληρωμένη ιστορία με αρχή, μέση, τέλος και προεκτάσεις, που δημιουργούν ένα ευρύτερο γνωστικό πλαίσιο, πραγματικό, διανοητικό, ιδεαλιστικό, φιλοσοφικό. Κάθε σημαντική κατάσταση ή έννοια λειτουργεί με συνδετικές λέξεις και τοποθετείται ιεραρχικά, συμβάλλοντας στην εμβάθυνση της αντίληψης. Επιθυμίες, οντότητες και έννοιες επιβάλλουν μέσα από την αφήγηση τη δική τους αλήθεια, η οποία τις περισσότερες φορές, επιφυλάσσει στο τέλος την ανατροπή, έστω και ως εκδοχή, (σσ.8,9). Οι συγγραφείς, η σκέψη, το ποίημα, οι εραστές, το σώμα, το γήρας, οι αναμνήσεις υπάρχουν στην αφήγηση ως πραγματικότητα, ως ανάμνηση αλλά και ως υπέρβαση, (σσ.10,11).
Η Ευσταθία Δήμου αφηγείται την ουσία των προεκτάσεων μιας δημιουργικής ευφυΐας, που σκοπό έχουν την κατανόηση της διαφορετικής ματιάς αυτής καθ’ αυτής της δημιουργίας. Ένας δεσμοφύλακας έχει συντονίσει τη ζωή που δεν αντέχει με μία άλλη πραγματικότητα, η οποία τον κάνει να αισθάνεται ελεύθερος. Η ιδέα και μόνο ότι μετά από το βαρύ καταθλιπτικό ωράριό του μπορεί να πηγαίνει στο σπίτι του για να κοιμηθεί, τον κάνει να αισθάνεται ευχαριστημένος, που διαφέρει από τους κατάδικους. Πρόκειται για την αντίσταση του ανθρώπου να αντέξει ό,τι τον εξοντώνει. Ένας ουτοπικός κύκλος επιβίωσης που ιδωμένος από διαφορετική πλευρά θα μπορούσε να είναι απελπιστικά καταστροφικός, (σελ.12).
Η συμπερίληψη των χρωμάτων στις αναζητήσεις της συγγραφέως αποκτά φιλοσοφικές διαστάσεις. Μία παραβολική διάθεση αναπαραγωγής του προπατορικού «θέματος» στη σημερινή πραγματικότητα. Τα φωτεινά χρώματα προσβάλλονται από το μαύρο «μη χρώμα», που εμφανίζεται με το σώμα φιδιού, και εκλείπουν μπαίνοντας το ένα μέσα στο άλλο. Με αυτόν τον τρόπο «καθαγιάζεται» η ασχήμια της πράξης και δημιουργείται το λευκό που σημαίνει την αγνότητα, (σελ.13). Όλη η πνευματική σοφία των πατέρων, σε θεολογικό ή φιλοσοφικό πλαίσιο, μεταφέρεται παραβολικά ως επιρροή της παράδοσης στην πορεία του κάθε ανθρώπου. Τα φυτά επεξηγούν ανατρεπτικά μία άλλη όψη των πραγμάτων που ο ορθολογισμός δεν μπορεί να συλλάβει με τη δογματική αντίληψή του. Η δημιουργός τοποθετεί τα φυτά να διατηρούν την πλατωνική σχέση τους στη φύση, περιμένοντας την επικονίαση των ανθών τους, για την απαραίτητη γονιμοποίηση από τα έντομα, τον άνεμο ή το νερό, ενώ κάτω από το έδαφος «οι ρίζες δένονται σφιχτά, παθιασμένα, ηδονικά», (σελ.14).
Η διαχείριση του χρόνου από τον άνθρωπο χαρακτηρίζεται ως ανέφικτη καθώς ο χρόνος, απερχόμενος ή επερχόμενος, είναι παροδικός και αχειραγώγητος, όπως και αναντικατάστατος, (σελ.15). Ως εκ τούτου, το κυριαρχικό σημείο της μέχρι τώρα αφήγησης οδηγεί στην κατανόηση ότι δεν υπάρχει σταθερή, αέναη θέση για τον άνθρωπο πάνω στη γη. Εξαιρετική η τοποθέτηση των αριθμών ως «λέξεις στη σειρά, που λένε μια ιστορία», της οποίας την αρχή και το τέλος δεν μαθαίνουμε ποτέ, (σελ.16). Σε ανατροπή της αφήγησης, ένας χειρουργός, που χειρουργούσε ακούγοντας μουσική, τώρα προετοιμάζει τον εαυτό του ως ασθενή με τον ίδιο ψύχραιμο τρόπο που προετοίμαζε τις εγχειρήσεις των ασθενών του. Η διαφορά τού πριν με το τώρα είναι ότι εκείνος έχει την εμπειρία να γνωρίζει πως η επέμβαση θα είναι επιτυχής, (σελ.17).
Η Ευσταθία Δήμου, μέσω της σύντομης αφήγησης, συγκρατεί τη διεύρυνση των συναισθηματικών καταστάσεων των ηρώων. Αυτό γίνεται για πολλούς λόγους όπως είναι η διευκόλυνση της ροής αλλά και η ένταξη-στήριξη της ανοικειότητας ως στοιχείο της δομής του κειμένου. Η υπέρβαση είναι ένα ισχυρό στοιχείο, το οποίο η δημιουργός χρησιμοποιεί στις αφηγήσεις της. Ένας ήρωάς της, πεθαμένος τριάντα χρόνια, μεταφέρει την αγωνία του για το «περίφημο μετά» καθώς «φοβάται μήπως γυρίσει στην κόλαση της προηγούμενης ζωής του», (σελ.18). Αρκετές φορές, η πραγματική ζωή συγχέεται με την ονειρική, όπως στην περίπτωση του ηθοποιού, που παραπαίει ανάμεσά τους, ώσπου οι δύο συγκλίνουν τόσο ώστε να μην μπορεί να διακρίνει αν «το δυνατό χειροκρότημα του τέλους» είναι για την ύστατη στιγμή της πραγματικής ζωής ή της παράστασης, που «κρατούσε ολόκληρη τη ζωή του» (σελ.19). Ο υπαινιγμός για την απόλαυση του δροσερού μήλου συνδέεται με τη ροδαλή σάρκα των πρωτοπλάστων και συναντάται με την έκπληξη της άνωθεν παρέμβασης, (σελ.13). Ο Αδάμ συνδιαλέγεται με τον Θεό για τη χρησιμότητα της απαγόρευσης του εύγευστου φρούτου, (σελ.20).
Ένας συγγραφέας σκέφτεται να ξαναγράψει το μυθιστόρημα που μόλις τελείωσε για να συμπεριλάβει σε αυτό στιγμές βιωματικές, πράγμα το οποίο δεν συμμερίζεται ο ήρωάς του, καθόσον τον ζηλεύει για τις εμπειρίες του, (σελ.21). Ενώ «ένα παιδί μετράει τ’ άστρα» η ζωή γύρω του συνεχίζεται. Βαθιά συμβολικό διήγημα για τη συμμετοχή στη ζωή και την εξέλιξή της. Τόσο ο υπαινιγμός για το βιβλίο του Μενέλαου Λουντέμη και την αθωότητα της εποχής όσο και η συνεχής αποχή του, υποκινεί σκέψεις για το πέρασμα στο επέκεινα, (σελ.22). Η σύγκρουση με το απόλυτο αλλάζει σκοπούς και ρότες του ανθρώπου. Όμως, οι συναρτήσεις που συνθέτουν τα δίπολα ισορροπίας της ζωής, η οποία μιμείται τη φύση, δεν διαφοροποιούνται στο διηνεκές. Βαθιά φιλοσοφημένη η απόδοση της σχέσης βράχου και θάλασσας στην καθημερινότητά μας. Εκ του αποτελέσματος των φυσικών φαινομένων, είναι αδύνατον να ανατραπούν οι συζυγίες, (σελ.23).
Τα διηγήματα της Ευσταθίας Δήμου αντανακλούν τις πραγματικότητες και τις δυναμικές που είναι απαραίτητες ώστε η ροή της αφήγησης να προχωρεί απρόσκοπτη. Κάθε παρεμβολή δυσχεραίνει τη συμμετρία, τη σταθερότητα, την αρμονία. Όπως και στην ιστορία του σκακιστή που αποφασίζει να παίξει το κρισιμότερο παιχνίδι της ζωής του με αντίπαλο τον εαυτό του. Όταν τον νικάει καταλαβαίνει πως και ο ίδιος έχει νικηθεί· αν σκοτώσεις τον εαυτό σου θα πεθάνεις μαζί του, (σελ.24). Στο πορτραίτο του κοριτσιού της έκθεσης αντικατοπτρίζεται η ουτοπία της ανάγκης να είμαστε αποδεκτοί. Οι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται για τα κεκτημένα, οι σχέσεις επιδοτούν τον ανταγωνισμό. Όσο κάποιος συμμορφώνεται στα θέλω των άλλων τόσο μεγαλώνουν οι απαιτήσεις τους, (σελ.25).
Για την αλήθεια της αφήγησης η δημιουργός συνθέτει ήρωες με κριτήριο την ανάγκη ν’ αποδοθούν στο απόλυτο οι έννοιες που υπηρετούν. Έτσι, το άγαλμα ενός πολεμιστή αποκτά οντότητα και άποψη. Προτιμά να βρίσκεται στο πεδίο της μάχης παρά στη βουή του δρόμου που ευτελίζει την ανδρεία του και τη θυσία της ζωής του, (σελ.26). Αυτό συμβαίνει γιατί οι άνθρωποι δεν εκτιμούν τις μικρές χαρές και τις προσπερνούν αδιάφορα. Θαυμάσια η ερμηνεία του αποτελέσματος αυτής της εκδοχής, (σελ.27).
Ανατρεπτική και ανοίκεια η αφήγηση για τις προθέσεις μιας σφαίρας. Αποδομεί τη φυσική εξέλιξη δεδομένων, φαινομένων και αξιών. Παρ’ όλα ταύτα η αλλαγή της σειράς των γεγονότων δεν ανατρέπει το αποτέλεσμα, (σελ.28). Το ίδιο συνεχίζεται και στην περίπτωση του ποταμιού που θέλει να γίνει λίμνη, δημιουργώντας ένα μικρό μυθιστόρημα υπερβατικό και ανατρεπτικό, (σελ.29). Απόσταγμα φιλοσοφικό και το κομμάτι περί αντιθέτων –συχνά συναισθημάτων– που διέπουν την πορεία μας. Όπως στο δίπολο αγάπης-μίσους, που από επαρκής αντιστοιχία αντωνύμων ενίοτε γίνεται και συζυγία συνωνύμων, (σελ.30). Ευρηματική η απεικόνιση του συναισθηματικού ανικανοποίητου. Φανερή η άρνηση της κοινωνικής συνύπαρξης, παρότι κάποιες φορές –μπορεί και τις περισσότερες– η επιλογή είναι αναγκαία. Όμως, η εξέλιξη και η κατάληξη αυτής της επιλογής ανατρέπει την ισορροπία της συνέχειας. Το παράδειγμα με τη σκιά οδηγεί σε μία θολή ανοικείωση αλλά τόσο πραγματική ως εφιαλτική, (σελ.31).
Η συζήτηση με τον Άλλο Εαυτό καθορίζεται και οριοθετείται από την εικόνα και τη θέση του Απέναντι. Η πάλη, όταν παύει να αποδίδει ευθύνες σε τρίτους, στρέφεται μοιραία κατά του Ιδίου Εαυτού. Η μη πίστη σε αυτόν είναι η αιτία κάθε αποτυχίας και απομόνωσης, (σελ.32). Έντονη η αίσθηση της δυσφορίας, όταν η ζωή παραβιάζεται από την ανεξέλεγκτη, επίμονη θέληση ενός τρίτου παράγοντα. Αυτά βέβαια μπορεί να αιτιολογούν την πράξη που δηλώθηκε με την ένδειξη «δειλία». Καθώς, από το «σφίξιμο στο στήθος» διαφαίνεται η ύπαρξη αδυναμίας αλλά και η αντίδραση προς την «έξωθεν» επιβολή. Εξαιρετική η μεταφορά, (σελ.33).
Το συναίσθημα που κυριαρχεί στις επόμενες αφηγήσεις είναι η απαισιοδοξία. Τέσσερις σειρές μόνο είναι αρκετές ν’ αποδώσουν την πραγματικότητα του αδιεξόδου. Όχι από πίεση, όχι από επιβολή, αλλά από τις πολλές εκδοχές για τις διαφορετικές προεκτάσεις της συνέχειας όταν είναι χωρίς προοπτική. Όπως ο δρόμος, που οντοποιείται και αποφασίζει να γυρίσει πίσω, ακινητοποιώντας τους περιπατητές σε στάση σαν κάτι να προσμένουν, (σελ.34).
Στην επόμενη αφήγηση, η απαισιοδοξία για το μέλλον ως αιτία παραίτησης είναι μία εκδοχή κοινωνικής διάστασης της πόλης. Πρώτα απ’ όλα, εκτίθεται απροσδιόριστα η χρονική διάρκεια του συμβάντος. Η ανάγκη του ήρωα να διαφέρουν οι μέρες του δεικνύει το τέλμα το οποίο ο ίδιος βιώνει «χρόνια ολόκληρα». Η επανάληψη τον πνίγει. Είναι θέμα ζωτικό, επιβίωσης. Έχει σημασία το ότι είναι άντρας σε μια συμπτυγμένη καθημερινότητα, χωρίς εναλλαγές και εκπλήξεις. Η ζωή του φθίνει, τόσο ηλικιακά όσο και υπαρξιακά σ’ ένα μίξερ συναισθηματικής πολτοποίησης. Οι αλλαγές της ζωής του έχουν συμπυκνωθεί στη μία μέρα, κατάσταση στην οποία οδηγεί η επανάληψη που τείνει στον μηδενισμό. Η μόνη ευκαιρία διεξόδου που έχει είναι η εργασία. Οπότε και η μόνη συνειδητή απόφαση αντίδρασης είναι να παραιτηθεί, (σελ.35).
Μια πραγματικά έξυπνη ιδέα το μικροδιήγημα-παραβολή που συσχετίζει το λευκό τοπίο με την παγωμένη πορεία ενός μοναχικού περιηγητή σε άγνωστο δρόμο και προορισμό. Τα μισοσβησμένα ίχνη της από καιρό φυγής κάποιου άλλου συνθέτουν τον καμβά της αφήγησης. Οι πατημασιές, στίγματα από τις μαύρες πέτρες της φυγής, μοιάζουν με τα γράμματα που συνθέτουν λέξεις, λόγια το ίδιο σκοτεινά και κρύα, γραπωμένα σε λευκές σελίδες, (σελ.36). Σύλληψη εξαιρετικής έμπνευσης το επόμενο συμβολικό αφήγημα, όπου το ευκταίο που παρέκκλινε επιδιορθώνεται υπερβατικά, ανοίκεια, ουτοπικά. Μία ενέργεια, που θα έφερνε ανατροπή αν η ζωή μπορούσε διορθώνει τα λάθη της αυτοθεραπευτικά. Προς το παρόν, παραμένει ηρωισμός του μυαλού, που σε κάνει να ονειρεύεσαι δημιουργικά, (σελ.37). Η σειρήνα είναι ένα μυθικό ανθρωπόμορφο πλάσμα, στο οποίο η συγγραφέας δίνει σκέψη. Η ιδέα, έχει πολλές προεκτάσεις. Δύο από αυτές είναι ο δόλος, που εδώ μεταφράζεται σε τραγούδι, και η δεύτερη η έλλειψη εγκράτειας. Καθώς, μπορεί οι σωτήρες να είναι οι καταστροφείς των ταλαιπωρημένων όμως τον μεγαλύτερο ρόλο παίζει η προσωπική επιλογή.
Τα δημιουργήματα της Ευσταθίας Δήμου είναι άτιτλα μικρά μυθιστορήματα, υπερβατικά και ανατρεπτικά. Σε προτρέπουν να φανταστείς τις δυνατότητές τους να επεκταθούν σε μεγάλες ιστορίες. Η συγγραφέας μέσα από αυτά εξακολουθεί ν’ αγωνιά για το αιώνιο και το συνεχές. Αρκεί μία λέξη, μία πρόταση για ν’ αναπτυχθεί η αιτιολογία μιας ολόκληρης φιλοσοφίας για πράγματα, σχέσεις ή εκδοχές που δεν θεωρούνται δεδομένες.
Το βιβλίο, παρά το μέγεθός του, είναι ένα πόνημα φιλοσοφημένο, που δείχνει τις εκδοχές και τις δυνατότητες της επάρκειας, της ανεπάρκειας, της ανατροπής, της ροής, της δύναμης και της αξίας που θέτουμε ως προτεραιότητα στη ζωή μας.
Κατερίνα Παναγιωτοπούλου
{Ευσταθία Δήμου ΛΕΥΚΟ ΤΟΠΙΟ, Διηγήματα, εκδ. Ενύπνιο, Αθήνα, 2024, σελ. 48}