Σημειώσεις πεταμένες μέσα από τις φλέβες σου, οργισμένες, ριγμένες στα κιβούρια των αντρειωμένων…
…προσπαθείς να συλλαβίσεις, να θυμηθείς να αντιγράψεις,/ να ξεχωρίσεις την ενοχή από την έπαρση,/ από την πειθαρχία. Στιγμές που σηκώθηκες,/ που στάθηκες όρθιος, ακόμη ακροβολιστής,/ για ν’ αντέξεις, για να κρατήσεις τα χρόνια σου, γράφει στις «Σημειώσεις» του ο Μανώλης Φουρτούνης, της σελ. 51 από την ενότητα «Η αλήθεια και το ψέμα» της συλλογής του 1985 Η πληγή και το αλάτι.
Ο Μανώλης Φουρτούνης γεννήθηκε στην Κέφαλο της Κω, στις 3 Οκτωβρίου 1926. Έκανε τις σπουδές αρχικά στην Κω και τέλειωσε το γυμνάσιο στη Ρόδο, την εποχή της Ιταλοκρατίας. Το 1946 γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών. Καθώς ήταν ήδη ενταγμένος ενεργά στην Αριστερά, σχεδόν αμέσως ξεκίνησε μια πολύχρονη περίοδος δοκιμασίας του, με συνεχείς εξορίες (1947-1958) στον Άη-Στράτη, τη Μακρόνησο στο Α΄ Ειδικό Τάγμα Οπλιτών (ΑΕΤΟ) και πάλι τον Άη-Στράτη. Στη Μακρόνησο, επειδή δεν υπέγραφε δήλωση αποκήρυξης του κομμουνισμού, για κάθε άρνησή του οι βασανιστές έσπαγαν κι από ένα δάχτυλο. (Είναι η γνωστή φωτο που δημοσιεύσαμε στο αφιέρωμα του Μανδραγόρα, νοσηλεύονται στο 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο, όπου μεταφέρθηκαν από την Μακρόνησο με τους Σπύρο Πολυζωγόπουλο, Μίκη Θεοδωράκη, Μανώλης Παπουτσάκης, Μανώλης Φουρτούνης και Σίμος Λυμπεράτος).
Στα γράμματα πρωτοεμφανίστηκε το 1950 από τη λογοτεχνική στήλη της εφημερίδας «Ο Δημοκρατικός»[i], εφημερίδας που εξέφραζε τις απόψεις της εκτός Ελλάδας ΚΕ του ΚΚΕ. Από το 1958 ο ΜΦ συμμετείχε ενεργά στην Επιθεώρηση Τέχνης, του περιοδικού που στηριζόταν από την ΕΔΑ, αλλά οι συντάκτες του είχαν πολύ πιο ανοικτή οπτική για τα καλλιτεχνικά και λογοτεχνικά θέματα από αυτήν της επίσημης κομματικής γραμμής. Η συμμετοχή του, στα νεανικά του χρόνια, στην ΕΤ έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού και ποιητικού του προφίλ.
Ο Μ.Φ. παράλληλα εργαζόταν σε περιοδικά ποικίλης ύλης (Ντομινό, Πάνθεον, Ρομάντσο).
Κατά τη διάρκεια της Απριλιανής δικτατορίας εξορίστηκε από το 1967 ως το 1971 στη Γυάρο, τη Λέρο, και τον Ωρωπό. Μετά τη δικτατορία εργάστηκε στο περιοδικό Η Γυναίκα και στο εξωτερικό δελτίο της Ελευθεροτυπίας.
Παράλληλα με την ποίηση, ασχολήθηκε, χάρη και στην ιταλική του παιδεία και με τη μετάφραση (Τολιάτι, Μπουτσάτι, κλπ.). Τον Αύγουστο του 2006 οργανώθηκε στη γενέτειρά του ημερίδα για την λογοτεχνική, κοινωνική και πολιτική συμβολή του. Ενώ η τελευταία ποιητική του συλλογή Διαδρομές παρουσιάστηκε την Τετάρτη 19 Μαΐου 2010, στην Αίθουσα Ανταποκριτών Ξένου Τύπου, Ακαδημίας 23. με ομιλητές τους Τίτο Πατρίκιο, Δημήτρη Ραυτόπουλο και Κώστα Κρεμμύδα. Αφιέρωμα στο έργο του στον Μανδραγόρα, τχ. 40/2009, σσ. 78-94 και αναφορά στο τχ. 43, Νοέμβριος 2010. Έφυγε από τη ζωή στις 31 Μαΐου 2019. Ετάφη, κατά την επιθυμία του, στη γενέτειρά του, την Κέφαλο τη Δευτέρα 3 Ιουνίου 2019.
Ως προς την ποίησή του τώρα:
Ο Μ.Φ. εξέδωσε 5 ποιητικές συλλογές Εγγραφές και προσωπεία, (1962), Βιογραφίες, (1972) Τοπία του χρόνου, 1978, Η πληγή και το αλάτι, 1985, Διαδρομές, 2010.
Στα 658 λοιπόν συνολικά, κατά βάση άτιτλα (για να μη περιορίζονται εξ αρχής από κάποιο μονολεκτικό συμπέρασμα-τίτλο αλλά ν’ αφήνουν ελεύθερο τον συνομιλητή-αναγνώστη να διαγιγνώσκει κάθε φορά τη δική του αλήθεια), ποιήματα-καταγραφές του, όπου εξιστορεί με ήρεμο και αμερόληπτο τρόπο τα συμβάντα (Ας ήταν να κρατούσε πάντοτε την ήμερη διαύγεια του πρωινού, την αμερόληπτη), με μια δημοσιογραφική απόσταση από το δράμα-δράση, ως ένα είδος «Εξωτερικού δελτίου», για να θυμηθούμε τη συλλογή του που περιλαμβάνεται στην πρόσφατη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του. Ποιήματα «γενικά σύντομα έως επιγραμματικά: τα περισσότερα δεν ξεπερνάνε τους δέκα στίχους, πολύ συχνά περιορίζονται σε 5 ή 6 στίχους. Αυτή η οικονομία του λόγου, του χρόνου, αντιστοιχεί στην οικονομία του τόνου, που χαρακτηρίζει την ώριμη ποίηση του Μ.Φ., γενικά χαρακτηρίζει την επιστροφή από την ιστορία στην ποίηση, σημειώνει ο Δημήτρης Ραυτόπουλος («Μανδραγόρας» τχ. 43, Νοέμβριος 2010, σελ. 54-56).
Με έναν εσωτερικώς αιμάσσοντα[ii] μοναχικό λυρισμό (Το ταξίδι, πάντα ένας μοναχικός αντίπαλος,/ επιστρέφει στην ανυπόμονη έκταση των ματιών μου[iii]) ο ΜΦ αποφορτίζει, δίχως να διαλαλεί, πληγές και τραύματα, που άλλωστε, ως προσωπικό βίωμα, παραμένουν υπόθεση ατομική (Η ιστορία αυτή είναι φανταστική,/ την έφερε μόνο η βροχή, η πλήξη./ Μεμβράνες και περγαμηνές δεν ανευρέθησαν./ Αυτά τα πράγματα δεν γίνονται, είναι απάνθρωπα/ κι έχουν περάσει, πάνω κάτω, δυο χιλιάδες χρόνια[iv]), …
Με τρόπο απτό, διακριτικό και διακριτό όσων συνέβησαν, σκιαγραφεί ένα «Ημερολόγιο μιας μεγάλης πορείας στη νύχτα» [με τη νύκτα να ερμηνεύεται κυριολεκτικά και μεταφορικά]. Γιατί υπάρχει πολύ νύχτα και μακρύ σκοτάδι στην ποίηση του Φουρτούνη: σταχυολογώ από τη συλλογή Βιογραφίες: Νύχτα, σκοτάδι, βράδυ, είναι να βραδιάσει, αυτή η μέρα είναι ανυπόφορη, Κανείς δεν δύναται να σταματήσει το σκοτάδι (σελ. 197).
Μέσω της ποίησης ο Μ.Φ. εκφράζεται ακριβοδίκαια δίχως υπερβολή, εμπάθεια ή διάθεση ηρωισμού, που τη θεωρεί περιττή όσο και την προσωπική προβολή του. Ακόμη κι όταν εκμυστηρεύεται σε πρώτο πρόσωπο έχει την ικανότητα ν’ απαλύνει το «εγώ» για να ακουστεί το «εμείς». Στη γενιά του άλλωστε υπήρχε μόνον ο πληθυντικός αριθμός που εξέφραζε σύνολα, συλλογικότητες κι όχι εξατομικευμένη προβολή. Στο δοκίμιο που του είχα δώσει να κάνει κάποιες διορθώσεις σε ένα αυτοβιογραφικό του κείμενο («Μανδραγόρας» τχ. 40, Άνοιξη-Καλοκαίρι 2009) διαβάζω σήμερα ξανά τις υποδείξεις του: αντί του «βασανίστηκα στη Μακρόνησο» διόρθωνε: «όπως όλοι οι κρατούμενοι βασανιστήκαμε στη Μακρόνησο[v]». Ενώ απαλύνει ή διαγράφει φράσεις που θα μπορούσαν σήμερα, όπως συνέβη άλλωστε, να εκθέσουν τους εκπροσώπους της τότε κομματικής ηγεσίας που συμμετείχαν στην εσωκομματική «δίκη»[vi] της 26ης Μαΐου και 2 Ιουνίου του 1959 (ήταν οι Λεωνίδας Κύρκος, Μάρκος Αυγέρης, Θέμος Κορνάρος, Δημήτρης Φωτιάδης, Βαγγέλης Σακελλάρης, Νίκος Κιτσίκης και Γιάννης Ρίτσος) στην πολυσυζητημένη υπόθεση του διηγήματος «Η Σιωπή»[vii] του Γκράνιν (Ντανιήλ Αλεξάντροβιτς Γκέρμαν 1.1.1919-4.7.2017). Εξηγώ: Όταν λοιπόν η ΕΤ δημοσίευσε ένα διήγημα του μη εγκεκριμένου από τη σοβιετική ηγεσία συγγραφέα Ντανιήλ Γκράνιν (ψευδ. του Ντανιήλ Αλεξάντροβιτς Γκέρμαν), στο τεύχος 50-51/1959 της, η ηγεσία του ΚΚΕ, θεωρώντας ότι το διήγημα λοιδορεί και προσβάλλει τις αρχές του Σοσιαλιστικού ιδεώδους της Σοβιετικής Ένωσης, ξεκίνησε μια «δίκη» σε βάρος της συντακτικής της ομάδας με δυσμενείς συνέπειες για τα μέλη της. Τότε ο Μ.Φ. υποβιβάστηκε από μέλος της συντακτικής επιτροπής στην «Συμβουλευτική» επιτροπή του περιοδικού, όπου παρέμεινε έως το 1963, οπότε και επανήλθε στην Συντακτικό ομάδα της Επιθεώρησης Τέχνης.
Απλώς για λόγους ιστορικούς παραθέτουμε μια κρίση του Γιάννη Ρίτσου από την εν λόγω συνεδρίαση: «Όλοι ξέρουμε πως η οικονομικοκοινωνική διάρθρωση χαράζει μια κύρια και καθαρή ψυχολογική και πνευματική γραμμή που οι όποιες παρεκκλίσεις δεν την αναιρούν. Το ότι ορισμένοι αστοί προσχωρούν στο προοδευτικό κίνημα και το ότι ορισμένοι προλετάριοι παραμένουν στο αντιδραστικό στρατόπεδο δεν αλλάζει τον κανόνα διαμόρφωσης της ταξικής συνείδησης. Το ότι επιβιώνουν αστικές και μικροαστικές αντιλήψεις στη Σοβιετική ένωση όπως για παράδειγμα τύποι σαν τον Γκράνιν δεν αλλάζει και δεν ανακόπτει τη δημιουργική πορεία της Σοβιετικής Ένωσης. Η διαφωνία μας δεν είναι ένα διήγημα, αλλά διαφωνία αρχών και θέσεων. Αν δεν το βλέπουμε αυτό τότε δεν διαθέτουμε αισθητήρια κοινωνικά, προοδευτικά, μαρξιστικά. Βάζουμε την ιστορία να περπατάει με το κεφάλι κάτω και τα πόδια πάνω. Αυτό που κάνετε (λέει απευθυνόμενος στη Συντακτική Επιτροπή της ΕΤ) είναι διαστρέβλωση των αρχών μας, διαστρέβλωση της πραγματικότητας.»
Ασφαλώς και υπήρχαν αντιπαραθέσεις στα πλαίσια του κόμματος που μπορεί να εκλαμβάνονταν ως αντιδράσεις πολιτικών θέσεων ή ιδεολογικών διαφορών αλλά στο βάθος τους υπέκρυπταν και καλλιτεχνικές αντιζηλίες: ο Μάρκος Αυγέρης στρεφόταν κατά του Βάρναλη, ο Βάρναλης κατά της Λιλής Ιακωβίδου και του Λουντέμη, ο Γιάννης Ρίτσος κατά του Τάσου Λειβαδίτη κλπ. Για τούτο και δεν μπορούμε εκ των υστέρων να μιλήσουμε για καθαρώς ιδεολογικές διαφοροποιήσεις μέσα στην ΕΔΑ και να προχωρήσουμε σε γενικεύσεις μεταξύ ανανεωτικών ή δογματικών Έχουμε ως παράδειγμα ας πούμε τον μετέπειτα ιστορικό του ΚΚΕ εσωτερικού Τάσο Βουρνά, ο οποίος διαδραμάτιζε μάλλον ρόλο κομματικού ιεροεξεταστή μέχρι τη δικτατορία του 1967. Ανάλογες οι περιπτώσεις του Νίκου Κιτσίκη, ενώ θέλει ιδιαίτερη ανάλυση η στάση του Κώστα Κουλουφάκου που πολέμιος των κομματικών ελέγχων και του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στην τέχνη, παρέμενε πιστός στο ίνδαλμα ενός ουτοπικού κομμουνισμού με δημοκρατία και ελευθερία, πέραν και αντίθετος των ορίων που έθετε το ΚΚΣΕ και η ηγεσία του ΚΚΕ που βρισκόταν στο Βουκουρέστι.
Εν τέλει εκείνη την εποχή ο ανοικτός στις νέες αντιλήψεις στενός πυρήνας της Συντακτικής ομάδας της Επιθεώρησης Τέχνης, μέλος του οποίου ήταν ο Μ.Φ., υπερασπιζόταν σθεναρά την άποψη ότι με κυρίαρχο πρόταγμα την παιδεία, τα νέα προβλήματα, θα έπρεπε να εξετάζονται και να ερευνώνται με βάση τις αρχές και τις αξίες ενός ελεύθερου ισότιμου κόσμου, όπως διαβάζουμε και στο ποίημα «Επίλογος» σελ. 93, Τοπία του χρόνου, του Φουρτούνη.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Καὶ ἡ βουὴ μεγάλωνε ἀπὸ τὸ πεζοδρόμιο,
σκεπάζοντας τὰ νεκρὰ σημεῖα, τὴν οὐδέτερη ζώνη,
μπαίνοντας στὶς κρεβατοκάμαρες, δίκαιη κρίση,
ἀνοχύρωτη ἀπέναντι στὶς ἐγκοπὲς στὴν ἄσφαλτο,
χαραγμένες ἀπὸ δεινόσαυρους καὶ ἄλλα τυφλὰ τέρατα
μὲ ἀνασηκωμένες οὐρές. Ἀνεβαίνοντας τὰ σκαλοπάτια,
ἡ σάλπιγγα βραχνή, φοβισμένη, μὲ τόσο πεῖσμα.
Ἐπὶ ποδὸς πολέμου οἱ ζωγραφιὲς στὰ τοιχώματα τῶν σπηλαίων,
οἱ λογάριθμοι κι ὁ ἰδεαλισμὸς καὶ ὁ ὑλισμός
καὶ ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς ποὺ ἦλθε μάχαιραν βαλεῖν
μ’ ἕνα τοῦβλο κρυμμένο κάτω ἀπ’ τὴ χλαμύδα του
κι ὁ Κάρολος Μὰρξ μ’ ἕνα κιτρινισμένο ἀντίτυπο τοῦ Μανιφέστου
κι ὁ Μακρυγιάννης ἀγκαλιάζοντας τὰ μάρμαρα
κι ὁ Κάλβος μὲ τὴν ἀρετή, κι ἄλλοι,
κι ἄλλοι, ἡ προγονικὴ ἱστορία, τὸ καθημερινὸ γίγνεσθαι,
σηκώνοντας τὰ νήπια στοὺς ὤμους τους. Καὶ ἡ βουὴ μεγάλωνε.
Ἐκεῖνοι ἀκροβολισμένοι πίσω ἀπὸ τὰ χρυσάνθεμα.
Στὰ πρόσωπα τῶν παιδιῶν τὸ φῶς γαλάζιο,
ὕστερα κόκκινο, ὕστερα κίτρινο, ὕστερα γκρίζο,
ὕστερα μαῦρο καὶ πάλι κόκκινο. Ἐκεῖνοι δὲν τὸ ἄντεχαν,
σημάδευαν ἴσα στὰ μάτια. Ἔτσι κανείς
δὲν θὰ ἔβλεπε πιὰ τὸ κόκκινο κόκκινο
καὶ τὸ μαῦρο μαῦρο. Κι ἔπεσε ἡ μεγάλη σιωπή.
Μόνο ποὺ ὅσο κι ἂν πάσκιζαν
δὲν μπόρεσαν νὰ κλείσουν τὴν αὐλαία.
Επανέρχομαι:
Η ποίηση του Μανώλη Φουρτούνη συγκαταλέγεται στα έργα που απετέλεσαν ένα είδος ιστορικού ντοκουμέντου: Οι πνεύμονές μας έχουν συνηθίσει/ τη βροχή, τη νικοτίνη και την ιστορία (σελ. 41, Βιογραφίες), δίχως το εμβατηριακό σάλπισμα μιας στρατευμένης γραφής. Αλλά και δίχως την ατομική πικρία μιας συλλογικής ήττας ή ιδεολογικής υποχώρησης, όπως τη γνωρίσαμε στον Δημήτρη Ραυτόπουλο.
Στην Ελλάδα, σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ευρώπη και προφανώς λόγω της παρατεταμένης τεσσαρακονταετούς δημοκρατικής παρέκβασης (1936-1974) στον τόπο μας, («για τις δεκαετίες της παροξυσμικής ιστορίας» κάνει λόγο ο Μίμης Ραυτόπουλος), οι περισσότερες μαρτυρίες για τον ολοκληρωτισμό και τα παρεπόμενά του δεν προήλθαν από τον χώρο της αφηγηματικής γραφής, αλλά αντίθετα από τους ποιητές, καθώς η ποίηση με τον υπαινικτικό συμβολικό μεταφορικό της λόγο ξεπερνούσε ως ένα βαθμό τους φραγμούς της λογοκρισίας και του καθεστωτικού μηχανισμού. Με εξαίρεση τους Αλέξη Σεβαστάκη και Μάριο Χάκκα (ως ένα βαθμό και τον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο που όμως δημοσίευε από τη Μόσχα), τα σημαντικότερα πεζογραφικά έργα μαρτυρίας εμφανίστηκαν μετά τη μεταπολίτευση όπως λόγου χάρη η Ακροναυπλία του Γιάννη Μανούσακα ή το …Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς του Χρόνη Μίσσιου)
Τα ποιήματα λοιπόν του Μανώλη Φουρτούνη επιχειρούν μια σκιαγράφηση της πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα, μια αποτύπωση διαδοχικών σταδίων συνειδητοποίησης στην εξέλιξη της κοινωνικής πραγματικότητας και των αξιών που άρχιζαν να επικρατούν στον κόσμο. Το επισημαίνει καίρια ο Τίτος Πατρίκιος στον «Μανδραγόρα» (τχ. 40, ο.π.) μιλώντας για την ποίηση του Μ.Φ.: «…δεν είναι ένας εσωστρεφής μονόλογος που αναφέρεται μόνο σ’ εκείνον που τον εκφέρει, αλλά ούτε μια εξωστρεφής ρητορική που θέλει να υμνήσει, να ενθουσιάσει, να κατευθύνει ένα απρόσωπο κοινό. Είναι ένας λόγος που απευθύνεται άμεσα στους άλλους, σε συγκεκριμένους άλλους, σε φίλους ή σε εχθρούς, σε συντρόφους ή σε αντιπάλους, που θέλει να συνομιλήσει ή να αντιπαρατεθεί μαζί τους. Αλλά αυτός ο λόγος, για να γίνει ουσιαστικός, πρέπει να στραφεί και προς τα μέσα, ώστε εκείνος που τον εκφέρει να ελέγξει, να συνειδητοποιήσει, να βεβαιώσει την υπόστασή του. Ο Μανώλης Φουρτούνης όχι μόνο ως πολίτης, αλλά και ως ποιητής είναι πάντα ενσωματωμένος σ’ ένα κοινωνικό σύνολο, παίρνει μέρος στα όσα διαδραματίζονται, αγωνίζεται γι’ αυτά που πιστεύει, πληρώνοντας ένα βαρύ τίμημα, χωρίς όμως να επαναπαύεται σε βεβαιότητες. Προσπαθεί να δει, ή μάλλον σε κάθε νέα φάση να ξαναδεί τον κόσμο, τους ανθρώπους, τον εαυτό του, ακόμα και να επανεξετάσει κάποιες από τις πεποιθήσεις του…»
Να σημειώσω επίσης πως μπορεί τα ποιήματα του Μανώλη Φουρτούνη να είναι άτιτλα αλλά οι ενότητες που παρεμβάλλονται μέσα στις συλλογές είναι εξόχως αποκαλυπτικές των προθέσεών του, καθώς παραθέτει με ακρίβεια τον τόπο και τον χώρο-χρόνο τέλεσης του δράματος. Βλ. ενδεικτικά Η Μπαλάντα του μικρού Ιππότη, Μια απλή παρουσία, Ποιος θα ζητήσει την αθώωση; Ποιήματα γραμμένα στη Γυάρο και το Παρθένι της Λέρου την περίοδο 1967-1970, Σιωπές και εμβατήρια, Ο απερίσκεπτος δρόμος, Όλα γραμμένα στην παλάμη σου, Η αλήθεια και το ψέμα, Ώρες παλιές και νέες, Το πρώτο κύμα, Καρτ ποστάλ από τον Άη Στράτη (Άη Στράτης 1956, με τον Άη Στράτη να απκτά ιδιαίτερη σημασία ως τόπος συνάντησης του το 1951 με τον πυρήνα των ανθρώπων που θα στελέχωναν αργότερα το περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης»), Μακρόνησος (26 του Μάρτη 1949), Συμπτωματικό ημερολόγιο, Επιφωνήματα, Ένα δέντρο στη βροχή, λέξεις…
Ενώ είναι ελάχιστες και οι αφιερώσεις του: Στην τότε πεντάχρονη κόρη του, στην εγγονή του Στέλλα, στον Κώστα Προβελέγγιο[i] και Νίκο Νικηφορίδη[ii] (Τοπία του χρόνου), στον Νίκο Μπελογιάννη (το 69ο ποίημα από την ενότητα «Ένα δέντρο στη βροχή») και στο Στάθη Δρομάζο[iii] (το 54ο ποίημα από την ενότητα «Συμπληρωματικό ημερολόγιο» (και τα δυο από τις Διαδρομές), και βέβαια στον γιο του Γιώργο Φουρτούνη το 4ο ποίημα[iv] από την ενότητα «Λέξεις» (Διαδρομές, 2010) γραμμένο το 1960. Ένα εκ βαθέων ποίημα-παρακαταθήκη με τον Μανώλη Φουρτούνη να αυτοπροσδιορίζεται/ αυτοσυστήνεται: Είμαι ένα πικρό ξεχειλισμένο ποτήρι, ένα κλειστό αγκυροβολημένο παράθυρο, είμαι ένα ποτάμι, είμαι ένα αλέτρι, είμαι ένα μεθυσμένο εργαλείο, είμαι ένας καθρέφτης… μέχρι την τελική κορύφωση, ιερή απολογία-παρακαταθήκη πατέρα σε γιο που επιλέγει στο ποίημα: Είμαι ένας επαναστάτης./ Έχω να σ’ αφήσω/ μια τεντωμένη χορδή ανέμου/ να περάσει στις φλέβες σου.
Το προτελευταίο ποίημα των Διαδρομών, ποίημα-απολογισμός ζωής αφιερώνεται στον Τίτο Πατρίκιο και μέσω αυτού στους προσφιλείς τους απόντες: Η συνάντησή μας τυχαία στο βιβλιοπωλείο,/ χαθήκαμε, πολλά τα χρόνια που πέρασαν,/ πάμε να καθίσουμε κάπου να τα πούμε,/ πολλά τα χρόνια, χρόνια με αγώνες,/ πολλούς αγώνες, με νίκες και με ήττες,/ χρόνια των πεινασμένων, των ανέργων,/ των συνωμοτών, των κατατρεγμένων,/ χρόνια με φυλακές, με εξορίες,/ γράφαμε στίχους, η μεγάλη στρατιά που θα γκρέμιζε τις αυτοκρατορίες,/ για τις σχεδίες σου, γερά σκαριά/ σε κάθε καιρό, σε κάθε χρόνο,/ περασμένο ή μελλούμενο,/ προορίζονται για όλους, για ζωντανούς/ και για νεκρούς, μέσα έχουν μπει/ ο Πορφύρης, ο Τάσος, ο Πετρής,/ και ο Κώστας, καλό ταξίδι. (σ.σ. πρόκειται για τους Πορφύρη Κονίδη, Τάσο Σπυρόπουλο, Γ. Σίμο και Κώστα Κουλουφάκο).
Και να αναφερθώ σε μια μαρτυρία του Τίτου Πατρίκιου για τον ΜΦ:
Λίγες μέρες μετά το πραξικόπημα, στις 11 Μαΐου 1967 συναντήθηκαν οι Φουρτούνης-Πατρίκιος για να συζητήσουν τα της διαφυγής τους από την Ελλάδα. Ο Τίτος του ανακοίνωσε πως θα έφευγε την επομένη αεροπορικώς για τη Ρώμη. Ο Μανώλης του είπε πως είχε κάποιες οικογενειακές εκκρεμότητες να τακτοποιήσει και θα έφευγε την επόμενη βδομάδα ακτοπλοϊκώς από Πάτρα. Επιτυχής η απόδραση Πατρίκιου. Φαίνεται πως με τα δεδομένα της εποχής το καθεστώς έριχνε βάρος στις εξόδους μέσω πλοίων και τρένου καθώς τα αεροπορικά ταξίδια δεν ήταν ακόμη τότε προσιτά. Πέρασε τον έλεγχο ο Φουρτούνης στην Πάτρα, επιβιβάστηκε στο πλοίο αλλά λίγο πριν την αναχώρηση άκουσε να τον καλούν στη ρεσεψιόν. Τον συνέλαβαν και τον οδήγησαν στη Γυάρο και στη συνέχεια στο Λακί και στο Παρθένι της Λέρου μετά την ενοποίηση των δύο στρατοπέδων απ’ όπου απολύθηκε το 1971. Ίσως το περιστατικό αυτό να περιγράφεται στο 25ο ποίημα της συλλογής Βιογραφίες, σελ. 37: Όσο είχε την ταυτότητα στην τσέπη του,/ δεν έβρισκε διόλου ησυχία./ Η φωτογραφία του έμοιαζε,/ τ’ όνομα ήταν δικό του./ Όλοι έλεγαν πως έκανε αυτός το έγκλημα [ ] Δεν θυμόταν καλά, δεν έβγαιναν τότε εφημερίδες./ Γι’ αυτό δεν ήξερε τι ν’ απολογηθεί/ μπροστά στους ανθρώπους/ και μπροστά στον εαυτό του.// Οι φρουροί αυτόν ήθελαν.// Έδωσε την ταυτότητα, όταν τη ζήτησαν/ και ηρέμησε./ Δέχτηκε ν’ αναλάβει την ευθύνη. Αλλά και στη σελ. 198 της ίδιας συλλογής διαβάζουμε: «Με το πλαστό διαβατήριο στην τσέπη…/ Όχι, ανταποκρίνεται στα στοιχεία ταυτότητος,/ δεν είναι αυτό το θέμα. Αλλά του μένει / ο φόβος ότι ταξιδεύει σε άλλη εποχή/ καθώς κρύβεται στις σπηλιές και τον τρομάζουν/ ως και τα καβούρια που βγαίνουνε στα βράχια./ Και δεν του πάει η μεταμφίεση, όλοι τον ξέρουν./ Και το πλοίο που σφυρίζει και φεύγει πίσω απ’ την ομίχλη…»
Εν κατακλείδι: Στην Ημερίδα της 17.4.1995 στο Δημοτικό θέατρο του Πειραιά με αφορμή την έκδοση του αφιερώματος του «Μανδραγόρα» στα 40χρονα της «Επιθεώρησης Τέχνης», ο Φίλιππος Ηλιού σημείωνε μεταξύ άλλων: «Η ανάγκη να βγει ένα αριστερό έντυπο είναι σύμφυτη με τις ιδιότητες του κομμουνιστή κάθε εποχής, εκείνων των εποχών τουλάχιστον. Ένας κομμουνιστής δύο πράγματα έχει μάθει να κάνει στη ζωή του: να βρει ένα μέρος για να μπορέσει να κρυφτεί και δεύτερον, να βγάλει εφημερίδα», να εκφραστεί/ να παρέμβει ως δρών οργανισμός με κάθε τρόπο: να γράψει ποίηση, να αποτυπώσει σε ζωγραφικές εικόνες όσα αισθάνεται, βιώνει, ονειρεύεται. Κοντολογίς να μιλήσει για τον διάχυτο φόβο, τη βία, την πείνα. Να σκεφτεί αλλά και να καλλιεργήσει το δικαίωμα της θέσης αλλά και την προοπτική της αυτοαναίρεσης: Οι λέξεις δεν φτιάχνουν/ τον κόσμο/ είναι βέβαιο/ επίσης βέβαιο είναι/ χωρίς τις λέξεις/ δεν θα υπήρχε ο κόσμος/ μόνον ένα κουβάρι ερπετά. (Μ.Φ., Διαδρομές, από την ενότητα «Λέξεις», 22ο ποίημα). Κι αυτό ακριβώς κάνει ο Μανώλης Φουρτούνης περνώντας από την ιστορία στην ποίηση: Συνθέτει 658 άτιτλα στο σύνολό τους ποιήματα με εξαίρεση τον «Πρόλογο» και το «Αντί για επίλογο» της πρώτης συλλογής Εγγραφές και προσωπεία του 1962 που αφιερώνει στη σύντροφό του Στέλλα. (Βλ. και σελ. 382, Τα Ποιήματα, εκδ. Θεμέλιο 2026) στη Στέλλα μου: Στάθηκες δίπλα μου,/ πήγα να ρωτήσω το αίμα μου/ κι έμεινα άφωνος απ’ το μεγάλο μου κέρδος,). Πρόλογος και επίλογος υπάρχουν και στη συλλογή του 1978 Τοπία του χρόνου.
Όπως πολλοί της γενιάς του ο Μανώλης Φουρτούνης μπορεί να σταθεί με ψηλά το μέτωπο στην ιστορία. Τα τραύματά του είναι βιωμένα σε βάθος, ανεξαργύρωτα και ανόθευτα, σαρξ εκ της σαρκός του. Ασφαλώς οι εποχές αλλάζουν, οι αξίες αναπροσαρμόζονται, οι ιδεολογίες αναζητούν έναν νέο βηματισμό. Άλλωστε συχνά στα δυο άκρα κινείται η ανθρώπινη μοίρα υποχρεωμένη να ισορροπεί, να πέφτει και να ανασηκώνεται. Και δεν είναι στωικότητα αυτό που αποτυπώνει η γραφή του αλλά συνείδηση μιας καλά χαραγμένης πορείας που μπορεί κάποιες στιγμές να απογοητεύεται Η γύρη ξοδεύεται γονιμοποιώντας τη λάσπη (σελ. 22, Βιογραφίες) αλλά δυο σελίδες μετά στην ίδια συλλογή διαβάζουμε τον στίχο: επιμένουμε να γράφουμε σ’ αυτή την έρημη ακτή μια υποθήκη.
Πρέπει νάρθει κάποιος άλλος στο πόδι μου/ συλλογιέται/ και η σκέψη αυτή τον παρηγορεί / πως η ζωή μπορεί, ακόμα, να γίνει καλύτερη…
Ο παλιός λογαριασμός θέλει εξόφληση
Μέτρησε πτώματα και δηλωσίες
–ποια να ’ναι τώρα η αντίθεση;–
Μετά είχαμε κι άλλους αρχηγούς,
σηκώθηκε να κλείσει τη βρύση που έσταζε.
[ ] τα χρώματα όλο θέλουν να σε ξεγελάσουν,
η διαφάνεια του νερού μες στο ποτήρι,
οι λέξεις στα επαναστατικά εμβατήρια,
α, ναι, και το δίκιο, τραυματισμένο
από τα μεγάλα λόγια, βέλη που χώθηκαν
όλα στην καρδιά και πρέπει να τα βγάλεις
ένα ένα, να ματώσεις, ώσπου να μείνει πάλι
καθαρή και γνήσια. Τράβηξε μιαν άλλη ρουφηξιά,
σίγουρα τα τραύματα είναι γνήσια.
(ποίημα 10ο, από την ενότητα «Όλα γραμμένα στην παλάμη σου», Η πληγή και το αλάτι)
Εργογραφία
Ποίηση:
Εγγραφές και προσωπεία, Τυπογραφείο Α. Κουλουφάκου, Αγίου Παύλου 28, Αθήνα, Μάρτης 1962, σελ. 39.
Βιογραφίες, όπου περιλαμβάνονται οι τρεις ενότητες: Α’ Φωνή μέσα στη θήκη της, (όπου και η υποενότητα «Η Μπαλάντα του μικρού Ιππότη»), Β’ Μια απλή παρουσία, Γ’ Ποιος θα ζητήσει την αθώωση; Ποιήματα γραμμένα στη Γυάρο και το Παρθένι της Λέρου την περίοδο 1967-1970, εκδ. Διογένης, Αθήνα, Απρίλιος 1972, σελ. 213.
Τοπία του χρόνου, με τις ενότητες: Σιωπές και εμβατήρια, Πρόλογος, Παραλλαγές πάνω σε γνωστό θέμα, Ο απερίσκεπτος δρόμος, Αστυπάλαια 1973, Επίλογος, εκδ. «Ανθολογία», Αθήνα 1978, σελ. 93.
Η πληγή και το αλάτι, όπου περιλαμβάνονται οι ενότητες Η πληγή και το αλάτι, Όλα γραμμένα στην παλάμη σου, Η αλήθεια και το ψέμα, Ώρες παλιές και νέες, Το πρώτο κύμα, Θεμέλιο, Αθήνα 1985, σελ. 111.
Διαδρομές, με τις ενότητες: Καρτ ποστάλ από τον Άη Στράτη (Άη Στράτης 1956), Μακρόνησος (26 του Μάρτη 1949), Συμπτωματικό ημερολόγιο, Επιφωνήματα, Ένα δέντρο στη βροχή, λέξεις, Ποιήματα δημοσιευμένα στην Επιθεώρηση Τέχνης, στο Ημερολόγιο της Εταιρείας Συγγραφέων (1994) και στον Μανδραγόρα (τχ. 40, 2009), εκδ. Γαβριηλίδης, Μάρτιος 2010, σελ. 157.
Μεταφράσεις:
- P. Togliatti, Με δημοκρατία και ειρήνη στον σοσιαλισμό, εκδ. Παπακώστα, 1964.
Ντίνο Μπουτσάτι, Η έρημος των Ταρτάρων, εκδ. Διογένης, 1971.
Ζακ Λορύ, Οδηγός δίσκων κλασικής μουσικής, Λέσχη του Δίσκου, 1972.
Παγκόσμια ανθολογία παραμυθιού (τόμοι 5).
Ἀφῆστε μὲ νὰ πιῶ τὸν καφέ μου,
καθισμένος σ’ αὐτὴ τὴν παλιὰ καρέκλα,
μπρὸς στὴν πλατιὰ θάλασσα, φωνὲς ἀρχαῖες,
ἀκατάληπτες, ἀπειλητικές, τὸν ἔδειχναν,
τὸν κατηγοροῦσαν, αὐτὸς δὲν τό ’χὲ σκοπό
νὰ κρύψει τίποτε, ἤθελε μάλιστα νὰ βοηθήσει,
νὰ θυμηθεῖ ἀπὸ ποῦ ἐρχόταν, ποῦ πήγαινε,
πρὶν ἔρθει ἡ νύχτα καὶ σβήσουν ὅλα τὰ ἴχνη.
(«Συμπληρωματικό ημερολόγιο», ποίημα 20, σελ. 34, Διαδρομές).
Κώστας Κρεμμύδας
[i] Λοχαγός του ΕΛΑΣ στην περιοχή Μεταξουργείο-πλ. Κουμουνδούρου που σκοτώθηκε από όλμο των Εγγλέζων που είχαν ταμπουρωθεί στο κτίριο της οδού Πειραιώς άλλοτε βρεφοκομείο και μετέπειτα Δημοτική Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων.
[ii] Ο Νίκος Νικηφορίδης, (Βύρωνας 1928 – Εκτελέστηκε 5.3.1951, πίσω από το Γεντί Κουλέ). Γραμματέας ΕΠΟΝ στο Παγκράτι. Εξόριστος σε Ικαρία, Μακρόνησο, βασανίστκε, συμμετείχε στην ίδρυση του Δημοκρατικού Φιλειρηνικού Μετώπου Νέων. Μαζί του εκτελέστηκαν έξι αντάρτες του εμφυλίου οι Θοδ. Ορφανίδης, Μόσχος Στογιάννης, Κ. Σπρίντζος, Κ. Μήτσου, Χαρ. Παπαδόπουλος, και Ρήγας Παραθύρας.
[iii] Ο Στάθης Ι. Δρομάζος ακολούθησε το επάγγελμα του δημοσιογράφου και ασχολήθηκε με την κριτική στο Αρχαίο και Σύγχρονο θέατρο συνεργαζόμενος με τις εφημερίδες Η Αυγή και Η Καθημερινή.
[iv] Πρώτη δημοσίευση «Επιθεώρηση Τέχνης», τχ. 111-112, (1964).
[i] Ο Δημοκρατικός (17.8.1950-4.1.1051): Καθημερινή Πρωινή Εφημερίς, εκδότης ο Ιωάννης Αγγέλου διευθυντής Διονύσης Ι. Χριστάκος, βουλευτής Αθηνών συνεργαζόμενος με τον Συνασπισμό της Δημοκρατικής Παράταξης. Η εφημερίδα εξέφραζε τις απόψεις του εκτός νόμου ΚΚΕ που βρισκόταν στο Βουκουρέστι και συνδεόταν με τους παράνομους μηχανισμούς του κόμματος που δρούσε στην Ελλάδα. Η πρωτοβουλία της έκδοσης και η χρηματοδότηση της εφημερίδας ανήκε στον Νίκο Πλουμπίδη που έγραφε από την παρανομία και πολλά από τα κύρια άρθρα της έκδοσης. Λίγο μετά τη σύλληψη Μπελογιάννη (20.12.1950) η Ασφάλεια, με εισαγγελική απόφαση, έκλεισε την εφημερίδα (4.1.1951). Συνελήφθησαν ο Στάθης Δρομάζος (1915-1983), ως διευθυντής σύνταξης (που στη συνέχεια παραπέμφθηκε και δικάστηκε με τον Μπελογιάννη), ο αρχισυντάκτης Θ. Βώκος και ο διευθυντής της εφημερίδας Διονύσης Ι. Χριστάκος, παρά τη βουλευτική του ασυλία. Μεταξύ των συντακτών διαβάζουμε τα ονόματα των Μιχ. Κύρκου, Σπ. Μαρκαντωνάτου, Όθωνα Καμπάνη, Γ. Βαλέτα, Σολ. Γρηγοριάδη, Λέοντα Κουκούλα, Ασημάκη Γιαλαμά Γεράσιμου Σταύρου και Τάσου Βουρνά.
Ο Γιάννης Αγγέλου (1915–2016) γεννήθηκε στην Αθήνα, σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και δραστηριοποιήθηκε ως λογοτέχνης, δημοσιογράφος και εκδότης, κατά την Κατοχή ήταν μέλος του ΕΑΜ Λογοτεχνών, γραμματέας Λογοτεχνών, εξορίστηκε στη Γυάρο και στο Παρθένι της Λέρου, όπως και ο Μανώλης Φουρτούνης. Καθώς δεν διάλεξαν στρατόπεδα μετά τη διάσπαση του 1968 του ΚΚΕ, ανήκαν στην ομάδα τη λεγόμενη «Χάος». Αφηγείται ο Μ.Φ. «οι πούροι της ορθοδοξίας μάς είχαν κολλήσει τη ρετσέτα “Χάος”. Όταν αργότερα είχαμε καταδικάσει και διαφωνήσει με την εισβολή των Σοβιετικών τανκς στην Πράγα μάς αποκαλούσαν “Τσέχους, Έρχονται οι Τσέχοι” έλεγαν.» Με τη Μεταπολίτευση ο Αγγέλου ανέλαβε τη διεύθυνση των εκδόσεων «Ερμής». Αφηγήσεις του Αγγέλου περιλήφθηκαν στον τόμο Μαρτυρίες για τον Εμφύλιο Πόλεμο και την ελληνική αριστερά, εκδ. Εστία, 2005, επιμέλεια Στέλιου Κούλογλου.
Ο Διονύσης Ι. Χριστάκος (1888-1951), δικηγόρος, εξελέγη βουλευτής Αθηνών το 1950 ως ανεξάρτητος (υποστηριζόμενος από τη Δημοκρατική Παράταξη). Κατέλαβε την έδρα του Γεωργίου Παπανδρέου, όταν ο τελευταίος επέλεξε την έδρα της Θεσσαλονίκης, όπου επίσης είχε εκλεγεί. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Διονύσης Χριστάκος ήταν μέλος της Διοικούσας Επιτροπής της ΕΔΑ. Πέθανε στον Ευαγγελισμό έπειτα από εγχείρηση στα νεφρά σε ηλικία 63 ετών στην Αθήνα στις 21 Αυγούστου 1951.
Η εφημερίδα είναι γνωστή και για τη λογοκρισία στίχων στο ποίημα του Μιχάλη Κατσαρού «Η Διαθήκη μου» που δημοσιεύθηκε λογοκριμένο από τον Τάσο Βουρνά στο φύλλο της 8.10.1950. Ο Μιχάλης Κατσαρός επανήλθε με το «Υστερόγραφο», όπου και ο εμβληματικός στίχος Ελευθερία ανάπηρη πάλι σου τάζουν, που φιλοξενήθηκε στην έκδοση της επομένης ημέρας 9.10.1950.
[ii] Μια διαρκής ροή αίματος τα ποιήματά του, αλλά και μνήμη, μνημόσυνο κάλεσμα σε απόντες: «Αίμα το αίμα του», «η βροχή πέφτει τα χρόνια πέφτουν», «ασήκωτες αποσκευές οι νεκροί».
[iii] Σελ. 10, Βιογραφίες, 1972.
[iv] Σελ. 13, Βιογραφίες, ο.π.
[v] Οι Αλφαμίτες κορδωμένοι, κάπου κάπου/ χαμογελάνε σαν άνθρωποι, Διαδρομές, ποίημα 10, σελ. 24).
[vi] Ενδεικτικό πάντως των αρχών που διέπουν την αριστερά εκείνης της περιόδου είναι οι κανόνες μιας ερμητικά κλειστής κομματικής ζωής σε τέτοιο βαθμό ώστε τα της «δίκης» του Γκράνιν, όπως τα κατέγραψε και τα παρουσίασε, τέσσερα χρόνια αργότερα, προς την καθοδήγηση του κόμματος (ΕΔΑ) στις δύο ειδικές συνεδριάσεις της 2ας και 29ης Απριλίου 1964, για την «Επιθεώρηση Τέχνης», ο Κώστας Κουλουφάκος, να μη διαρρεύσουν ούτε καν στον στενό πυρήνα της «Επιθεώρησης Τέχνης». Ενδεικτικό ότι ο Δημήτρης Ραυτόπουλος τα πληροφορήθηκε στο Παρίσι από τα συνεχή δημοσιεύματα-καταγγελίες του χουντικού 8 «Ελεύθερου Κόσμου» που έφερε στο φως από κατασχεθέντα αρχεία της Ασφάλειας ο εκδότης της εφημερίδας και άνθρωπος του καθεστώτος Σάββας Κωνσταντόπουλος από 8-16 Μαΐου 1973.
[vii] «Επιθεώρηση Τέχνης», (τεύχος 50-51, Φεβρ.-Μάρτιος 1959. Το διήγημα το είχε αντλήσει ο Μανώλης Φουρτούνης από το περιοδικό της ιταλικής αριστεράς «Il Contemporaneo» (1954-1989).